Imkerij ’t Gooi
← Nieuws

19 november 2026

Bijenvolken in de winter: overwinteren bijen en wanneer komen ze weer naar buiten?

De dagen worden korter, het gras is 's ochtends berijpt en in de tuin is het stil geworden. Ook bij de bijenkasten lijkt er weinig te gebeuren. Toch is dat schijn. Binnen in de kast is het volk juist bezig met een van de belangrijkste periodes van het jaar: de winter doorkomen.

Als imker krijg ik in deze tijd vaak dezelfde vragen. Overwinteren bijen eigenlijk? Houden ze een winterslaap, zoals egels en vleermuizen? En wanneer zie je ze weer voor het eerst buiten vliegen?

Ik ben Michiel Versteeg van Imkerij ’t Gooi en in dit artikel neem ik je mee de bijenkast in. Ik leg uit hoe een bijenvolk de winter overleeft, wat het verschil is tussen kortlevende en langlevende bijen en wanneer je de eerste bijen weer in je tuin kunt verwachten.

Houden bijen een winterslaap?

Het korte antwoord is: nee. Honingbijen houden geen winterslaap. Ze gaan niet in een diepe slaap en hun lichaamstemperatuur daalt niet zoals bij echte winterslapers.

Wat bijen wél doen, is hun activiteit flink terugschroeven. Ze blijven in de kast, bij elkaar, en houden zich vooral bezig met één taak: het volk warm houden.

Dat is ook meteen het grote verschil met veel andere insecten. Een hommelkoningin overwintert bijvoorbeeld alleen, verstopt in de grond. De meeste solitaire bijen overleven de winter als larve of pop in een afgesloten nestcel. Maar een honingbijenvolk blijft als complete gemeenschap in leven, met duizenden bijen tegelijk.

De wintertros: samen warm blijven

Zodra de buitentemperatuur daalt naar zo’n tien graden of lager, vormen de bijen een wintertros. Dat is een compacte bal van bijen die dicht tegen elkaar aan zitten, ergens in het midden van de kast.

In die tros werken de bijen als een soort levende kachel. Ze trillen met hun vleugelspieren zonder te vliegen en produceren zo warmte. In het hart van de tros blijft de temperatuur aangenaam, ook als het buiten vriest.

Het mooie is dat de tros geen statische bal is. De bijen wisselen langzaam van plek: wie aan de buitenkant zit en afkoelt, kruipt naar binnen, en wie binnenin warm is geworden, schuift weer naar buiten. Zo blijft iedere bij op temperatuur.

Langzaam maar zeker trekt de tros als een soort wolk door de kast, richting de honingvoorraad. Want die warmte kost energie, en die energie halen de bijen uit hun eigen honing. Daarom is het voor een imker zo belangrijk dat een volk met voldoende voorraad de winter in gaat.

Kortlevende en langlevende bijen

En hier komt een van de bijzonderste dingen van het bijenvolk om de hoek kijken. Niet elke bij is hetzelfde gebouwd.

De werkbijen die je in de zomer op bloemen ziet, zijn kortlevende bijen. Ze leven gemiddeld maar vier tot zes weken. Dat komt niet alleen door hun leeftijd, maar vooral door het zware werk: ze vliegen zich letterlijk stuk in de zoektocht naar nectar en stuifmeel.

De bijen die aan het einde van de zomer en in de herfst uit het ei kruipen, zijn anders. Dat zijn de langlevende bijen, ook wel winterbijen genoemd. Zij kunnen vier tot zes maanden leven, soms zelfs langer.

Hoe kan dat? Winterbijen bouwen in hun lichaam een groot vetlichaam op, een soort voorraadkastje met eiwitten en vetten. Daarin speelt het eiwit vitellogenine een hoofdrol. Dat stofje helpt de bij gezond te blijven, haar afweersysteem sterk te houden en later in het voorjaar weer broed te kunnen voeden.

Zomers bijen hebben dat vetlichaam nauwelijks nodig: er is overal voedsel en er zijn altijd jonge bijen om het werk over te nemen. Maar in de winter moet het volk het maandenlang doen met de bijen die er zijn. De winterbijen zijn dus letterlijk de levensverzekering van het volk.

Daarom is een gezond, sterk volk in de herfst zo belangrijk. Zijn de winterbijen fit en talrijk, dan komt het volk de winter bijna altijd goed door.

Wat doet de koningin in de winter?

De koningin legt in de zomer soms wel duizend tot tweeduizend eitjes per dag. In de winter ligt dat vrijwel stil. Er is geen stuifmeel om broed mee te voeden en broed kost ontzettend veel warmte en energie.

Rond de kortste dagen, eind december, begint de koningin vaak weer voorzichtig met leggen. Eerst maar een paar eitjes per dag, in het warme hart van de wintertros. Dat is het stille begin van het nieuwe bijenjaar: terwijl buiten alles nog winters is, wordt binnen al aan het voorjaar gewerkt.

En de darren, de mannelijke bijen? Die zijn er in de winter niet meer. Aan het einde van de zomer worden ze het volk uitgezet, omdat ze alleen maar mee-eten en geen bijdrage leveren aan de wintervoorraad. Klinkt hard, maar voor het volk is het een kwestie van overleven. In het voorjaar worden er gewoon weer nieuwe darren grootgebracht.

Wanneer komen de bijen weer naar buiten?

Dat hangt helemaal af van het weer. Bijen vliegen pas weer uit als het buiten ongeveer tien tot twaalf graden is en de zon schijnt.

Op een zachte, zonnige dag in januari of februari kun je ze soms al zien. Dat zijn vaak korte uitvluchten: de bijen gaan even naar buiten om hun ontlasting kwijt te raken. Ze houden dat namelijk maandenlang op, omdat ze de kast graag schoon houden.

De echte eerste drukte zie je meestal vanaf eind februari en maart, zodra de eerste bloemen gaan bloeien. Denk aan sneeuwklokjes, krokussen, wilgenkatjes en later de eerste voorjaarsbloeiers. Dan vliegen de bijen volop uit om stuifmeel en nectar te verzamelen voor het jonge broed.

Vanaf dat moment gaat het hard. Het volk groeit in een paar maanden van een bescheiden winterbevolking naar een volk van tienduizenden bijen in het hoogseizoen.

Wat kun je zelf doen voor bijen in de winter?

Je hoeft gelukkig geen imker te zijn om bijen door de winter heen te helpen. Een paar eenvoudige dingen maken echt verschil:

  • Plant vroege bloeiers: sneeuwklokjes, krokussen, wilg en longkruid zijn goud waard voor de eerste bijen in februari en maart.
  • Laat de tuin wat rommelig: uitgebloeide planten en bladhoopjes bieden schuilplekken aan hommels en andere overwinterende insecten.
  • Zet geen honing of suikerwater buiten: dat lijkt lief, maar kan ziektes tussen volken verspreiden. Een gezond volk heeft zijn eigen voorraad.
  • Gebruik geen bestrijdingsmiddelen: zeker niet zodra de eerste bloemen bloeien en bijen weer actief worden.

Voor de imker is de winter geen rustige tijd

Ook al lijkt het stil bij de kasten, voor mij als imker is de winter een belangrijke periode. Ik controleer of de volken nog genoeg voorraad hebben, of de kasten goed dicht en droog staan en of er geen muizen naar binnen proberen te kruipen.

En natuurlijk is het de tijd om vooruit te kijken: raampjes herstellen, nieuwe plannen maken en hopen op een zacht voorjaar. Want hoe beter een volk de winter doorkomt, hoe sterker het aan het nieuwe seizoen begint.

Dus als je op een koude dag langs een bijenkast loopt en het lijkt alsof er niets gebeurt: binnen zit een heel volk dicht tegen elkaar, zachtjes te trillen, met het hart van de tros op zomertemperatuur. De bijen zijn er nog, ze wachten gewoon op de eerste warme dag.

Bijengroet,
Michiel Versteeg
Imkerij ’t Gooi
Huizen